το πείραμα του Milgram

ΤΟ ΠΕΙΡΑΜΑ ΤΟΥ MILGRAM

«Δεν κατηγορώ αυτούς που θέλουν να κυβερνούν, αλλά εκείνους που είναι έτοιμοι να τους υπακούσουν», σημειώνει ο μεγάλος ιστορικός Θουκυδίδης. Από τα αρχαία μόλις χρόνια είχε τεθεί το ζήτημα της υπακοής και των ηγετών. Το πείραμα του Milgram εξετάζει ακριβώς αυτή την υπακοή. Ερευνά σε ποιο βαθμό μπορούν οι άνθρωποι να γίνουν βίαιοι κάτω από την πίεση ενός ανώτερου.

ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο STANLEY MILGRAM (1933- 1984)

O Milgram ήταν κοινωνικός ψυχολόγος. Γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη από Εβραίους γονείς. Σπούδασε στο πανεπιστήμιο του Harvard, όπου και διατέλεσε επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Κοινωνικών Σχέσεων.

Επηρεασμένος από το Ολοκαύτωμα των Εβραίων κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου θέλησε να μελετήσει κατά πόσο η βιαιότητα που έδειξαν όσοι συμμετείχαν ήταν αποτέλεσμα της υπακοής στην εξουσία ή του τρόπου σκέψης και των ιδεολογιών τους. Εκτελούσαν απλώς εντολές, όπως αναφέρθηκε στην υπεράσπισή τους;

ΤΟ ΠΕΙΡΑΜΑ

Ο Milgram δημοσίευσε μια αγγελία ζητώντας τη συμμετοχή αντρών σε μια μελέτη για τη μάθηση και τη μνήμη.

Στο πείραμα συμμετείχαν κάθε φορά δύο άτομα. Ο ένας είχε το ρόλο του δασκάλου και ο άλλος του μαθητή. Ο δάσκαλος δεν γνώριζε ότι μαθητής ήταν ηθοποιός- συνεργάτης του επιστήμονα, αλλά ούτε και την πραγματική μελέτη του πειράματος. Ο μαθητής εκμυστηρευόταν στον ερευνητή ότι έχει πρόβλημα με την καρδιά του, κάτι που δήθεν τυχαία άκουγε ο δάσκαλος. Ο ερευνητής παρουσία του δασκάλου, έδενε σε μια καρέκλα το μαθητή και τοποθετούσε ηλεκτρόδια στα δάχτυλά του. Στη συνέχεια ο δάσκαλος έμπαινε στο διπλανό δωμάτιο.

Ο δάσκαλος έκανε μερικές ερωτήσεις μέσω μικροφώνου στο μαθητή. Κάθε φορά που ο μαθητής απαντούσε λάθος, ο δάσκαλος έπρεπε να πατήσει το κατάλληλο κουμπί για να του κάνει ηλεκτροσόκ.

Όσο πιο πολλά λάθη έκανε ο μαθητής, τόσο αυξανόταν η ένταση του ηλεκτροσόκ καταλήγοντας ακόμα και σε ‘θανάσιμο’. Κάθε φορά που ο μαθητής λάμβανε ηλεκτροσόκ ακούγονταν οι κραυγές του ή οι παρακλήσεις του να σταματήσει το πείραμα. Οι δάσκαλοι όμως έπρεπε να συνεχίσουν, ακόμα κι όταν ο μαθητής δεν αντιδρούσε λόγω της πιθανής άσχημης κατάστασής του (λιποθυμία ή ακόμα και θάνατος). Σε περίπτωση που ο δάσκαλος διαμαρτυρόταν έντονα ο ερευνητής του απαντούσε με τη σειρά με τις εξής φράσεις:
«Παρακαλώ συνεχίστε»
«Το πείραμα απαιτεί να συνεχίσετε»
«Είναι απαραίτητο να συνεχίσετε»
«Δεν έχετε άλλα επιλογή από το να συνεχίσετε»

Αν ο δάσκαλος αρνούνταν να συνεχίσει ο ερευνητής τον παρότρυνε λέγοντας του ότι ο μαθητής πρέπει να απαντήσει σωστά στις ερωτήσεις, ακόμα κι αν δεν του αρέσει. Αν ο δάσκαλος εξακολουθούσε να μη θέλει να συνεχίσει, τότε το πείραμα τελείωνε.
Στην πραγματικότητα ο μαθητής δεν λάμβανε ηλεκτροσόκ αλλά αυτό δεν το γνώριζε ο δάσκαλος.

Τα αποτελέσματα ξάφνιασαν τους ερευνητές, καθώς παραπάνω από τους μισούς δασκάλους, κάτω από την πίεση του πειραματιστή είτε ‘σκότωσαν’ το μαθητή με το θανάσιμο ηλεκτροσόκ (67%) , είτε σταμάτησαν λίγο πριν το τέλος. Όλοι ανεξαιρέτως έφτασαν τα 300 βολτ. Οι αντιδράσεις των δασκάλων στο τελευταίο σοκ ήταν εφίδρωση, αναστεναγμοί, νευρικό γέλιο. Οι περισσότεροι δάσκαλοι εξέφραζαν αρχικά τις αμφιβολίες τους, συνέχιζαν όμως ανακουφισμένοι όταν ο ερευνητής τους έλεγε ότι αναλαμβάνει ο ίδιος οποιαδήποτε ευθύνη.

Το βίντεο είναι τραβηγμένο από τον Milgram κατά τη διάρκεια ενός πειράματος. Ο ίδιος μάλιστα περιγράφει το πείραμα.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Το κύριο συμπέρασμα που εξάγεται από το πείραμα είναι ότι οποιοσδήποτε άνθρωπος μπορεί να φτάσει σε βαθμό ακραίας βιαιότητας κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες. Ειδικά όταν υπάρχει πίεση κάποιας εξουσίας- αυθεντίας.

Ακόμη, πολλοί άνθρωποι δεν είναι ικανοί να ασκήσουν κριτική απέναντι σε κάποιον ανώτερο ή σε κάποιον που εξουσιάζει. Βλέπουν τον εαυτό τους ως εκτελεστικά όργανα κάποιας ανώτερης αρχής, ειδικά όταν απαλλάσσονται από τις ευθύνες και μπορούν να τις αποδώσουν σε άλλον.

Επιβεβαιώνεται, ταυτόχρονα η θεωρία του κομφορμισμού, σύμφωνα με την οποία το άτομο σε καταστάσεις πίεσης και κρίσης δεν είναι σε θέση να λάβει αποφάσεις. Έτσι, είτε υπακούει άκριτα τις εντολές των ανώτερων, είτε ακολουθεί παθητικά την πορεία των ‘πολλών’, της ομάδας.
Μετά το πείραμα αυτό, ο Milgram εξέδωσε το άρθρο «Οι κίνδυνοι της υπακοής» στο οποίο ανέφερε ότι άνθρωποι υπεράνω πάσης υποψίας, που δεν έχουν δώσει ενδείξεις επιθετικότητας στο παρελθόν, μπορούν να φτάσουν σε ακραίες φρικαλεότητες, εκτελώντας απλώς εντολές.

ΠΩΣ ΕΦΑΡΜΟΖΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Το πείραμα αυτό περιγράφει δυστυχώς την πραγματικότητα . Οι άνθρωποι, σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής τους, δυσκολεύονται να διαχειριστούν τη ζωή τους, και ακόμα κι όταν παίρνουν τις αποφάσεις τους, αυτές πρέπει να είναι σύμφωνες με το ‘κλίμα’ της εποχής. Αυτό δεν ακούγεται κακό, ούτε και επικίνδυνο. Ο άνθρωπος άλλωστε είναι «ζώον πολιτικόν» και είναι φυσικό να μιμείται τους υπόλοιπους για να ενταχθεί στην ομάδα.

Ο κίνδυνος υποβόσκει στις περιπτώσεις δύσκολων αποφάσεων και κυρίως καταστάσεων που αφορούν την κοινωνία. Φαίνεται πως οι άνθρωποι έχουν ανάγκη από έναν ηγέτη, ο οποίος θα παίρνει τις αποφάσεις αντί γι’ αυτούς και κατ’ επέκταση θα αναλαμβάνει εκείνος τις ευθύνες. Για χάρη αυτού του ηγέτη, ξεχνούν τις αξίες και τις αρχές τους και είναι ικανοί να προβούν σε πράξεις που σε άλλη περίπτωση θα κατέκριναν. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί να εξηγηθεί η δημιουργία διάφορων ομάδων μίσους αλλά και η επιρροή των δημαγωγών από την αρχαία ακόμα Ελλάδα. Ας σκεφτούμε επίσης, πόσο επηρεάζεται ο κόσμος από τα ΜΜΕ και πόσοι άνθρωποι έχουν κατηγορηθεί ή δικαιωθεί κοινωνικά, ανάλογα με τη στάση των ΜΜΕ. Αντίθετα, πολλοί υποστηρίζουν ότι η υπακοή στην εξουσία είναι απλώς μια πρόφαση, ώστε να βγουν στην επιφάνεια οι έμφυτες- καλά κρυμμένες επιθετικές τάσεις του ανθρώπου.

Όποια κι αν είναι η αιτία, έμφυτη ή κοινωνική, αυτό που απασχολεί είναι ότι η συμπεριφορά αυτή μπορεί γίνει ακραία και επικίνδυνη.

Το πείραμα του Milgram παρουσιάζεται ως ένα από τα πιο σημαντικά πειράματα την Κοινωνική Ψυχολογία, καθώς αφενός έδειξε πως υπό τις κατάλληλες συνθήκες κάθε άνθρωπος μπορεί να γίνει ‘βασανιστής’, αφετέρου αποτέλεσε την αρχή μια σειράς πειραμάτων πάνω στο ζήτημα της υπακοής.
Σε επόμενα πειράματα καταλυτικός παρουσιάζεται ο ρόλος της παιδείας. Η παιδεία καλλιεργεί την κριτική, μία ικανότητα που είναι απαραίτητη στους ανθρώπους για να λαμβάνουν αποφάσεις και να επιλέγουν οι ίδιοι τις ενέργειες τους ανεξάρτητα από την πίεση που δέχονται. Η κοινωνία μέσω της εκπαίδευσης πρέπει να δημιουργεί αυτόνομους και ενεργητικούς πολίτες.

Φυσικά, η φύση και η ένταση κάθε αντίδρασης εξαρτάται από την προσωπικότητα και τα βιώματα του καθένα. Το σίγουρο είναι ότι η άκριτη ή παθητική υπακοή σε οποιονδήποτε κανόνα δημιουργεί μια κοινωνία ανελευθερίας. Ας αναλογιστούμε τις συνέπειες που μπορεί να επιφέρει η άκριτη αποδοχή οποιασδήποτε ιδέας/ πράξης, μόνο και μόνο επειδή υποστηρίζεται από κάποιον ανώτερο.
Το πείραμα αυτό αποκτά ακόμα μεγαλύτερη αξία στη σύγχρονη εποχή, που οι αρχές και τα ιδανικά αμφισβητούνται, σε μια εποχή που εύκολα μπορεί κάποιος να εκμεταλλευτεί προς δικό του όφελος, στην εποχή της κρίσης.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Γεωργάς, Δ. (1998). Κοινωνική Ψυχολογία. ΑΘΗΝΑ: Ελληνικά Γράμματα
Giddens, A. (2009). Κοινωνιολογία. ΑΘΗΝΑ: GUTENBERG
Slater, L. (2009). Το κουτί της ψυχής. ΑΘΗΝΑ: Οξύ
Γεώργας, Δ. (1999). Κοινωνική Ψυχολογία: Δυναμική της ομάδας-συμμόρφωση συνεργασία
και ανταγωνισμός-ηγετικός ρόλος-ψυχολογία του περιβάλλοντος. ΑΘΗΝΑ: Ελληνικά Γράμματα.

Πηγή: fylada.blogspot.gr

Μοιραστείτε το... Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterPin on Pinterest